Zuberoa
Zazpi probintzietan txikiena den Xiberoak bere ohidurak atxikitzen jakin du :
Maskaradak
" Maskarada eta pastorala sakratuak dira. Herriaren ohorea eta urguilua dira." Jean-Michel Bedaxagar (1972)
Maskarada Zuberoan (Altzai) - Argazkia : Sébastien Carlier
Xiberoko maskarada ihauteri garaian egiten da. Dantza eta predikuak nahasten ditu. Luzaz ez da egin, jende anitz Xiberotik joan baita, baina berriki berriz egiten hasi dira, tokiko jendeek ohidurak eta modernismoa nahasten jakin dutelako.
Elitismoa
Xiberutarrek beren garaira egokitzea jakin dute. Pertsonaia batzu desagertu dira, beste batzu agertu dira. Dantzan gertatu elitismoak gaineratekoa ahantzarazi du. Napoleonen garaitik, urrats berriak sortuak izan dira. Atletismo gehiago eskatzen duten "entrexat " eta " frisat " deitu urratsak agertu dira. Ondorioz, maskarada desagertzekotan izan da ihauteri bezala dantzari ikusgarria bilakatzeko, batzuetan pertsonaien erran-nahia ahantziz.
Xiberutarrak eta etnografia ikerlariak bereizten dira zeren batzuek dantza nahiago dute, eta beste batzuek ikusgarria egituratzen duen Beltzen eta Gorrien arteko dialektikak irudikatu ihauteri dimentsioari interesatzen dira.
Bi talden arteko lehia
Gorrien eta Beltzen arteko liskarra :
Gorriak = noblezia. Dantzariek Xiberoko irudi bat dira. Beltzak = kanpotarrak. Xiberutarren ganik hurbilago dira, noblezia baino. Behartsuenak irudikatzen dituzte. "Gorriak" desafiatzen dituzte.
Maskaradako pertsonaiak : Zamalzaina (erdi gizon, erdi zaldi), Enseiñaria (Xiberoko bandera erakusten duena),Gatuzaina ( halako zurezko aizturrak dituen "gatua"), Kantiniersa, Txereroa (maskaradako bidea irekitzen duena zaldi buztaneko jatsarekin).
Mitoak eta emozioak
Aktoreek pentsatu interpretazioek eta maskaradako jokoko emozioek eta mitoek ikuslea hunkitzen dute.
Herritarren irriak sortarazten dituzten jaun-andre gorenen trebetasunei buruzko aipamenak entzun daitezke. Trufan, irriz, gazteek beren desadostasuna azaltzen dute eskuineko nahiz ezkerreko politikariek Xiberuan egiten dutenaz. Hori argiki erraten dute maskaradean berean.
Trukaketa
Gerla ondoko maskaradek xiberutar nortasunaren konzientzia kolektiboa laguntzen dute. Herrien arteko trukaketa agerian emana da. Alabaina, maskarada lehenik "herrixketan" ematen da, gazte taldea egiazko probarentzat prest izan dadin : inguruko "herri koxkorretan" dantzatzea.
Maskarada ez da gehiago inguruko herrietara mugatzen, Xiberu guzian ibiltzen da.
Predikuak
Entzuteko maneran erranak dira. Herritarren arreta biltzeko berritzailea izan behar da eta herria, Xiberua aipatu behar dira : krisia ekonomikoa, ohiduren desagertzea, mendialdearen hustea...
Komunikabide herrikoia
Maskarada denei irekia da. Xiberu guziko komunikazio tresna da. Horrela, maskarada gomitatzen duen herriko jendeek bertan parte har dezakete. Dantzaren bidez sar daitezke : gomitatzen duen herria dantzari-herria baldin bada, bertako dantzariek erantzuna ematen diete dantzari gomitatuei. Hori egiten dute barrikada bakoitzean. Maskaradaren bukaeran, herri guziak, zahar eta gazteek, aktoreekin bat egiten dute "Moneiñak" dantzatzeko plazan.
Ikusle parte hartzaileak
Herritar gomitatzaileek maskaradan parte hartzen dute predikuak arretaz entzunez. Baina batzuetan parte hartzen dute ere. Predikariak bere testua ezagutu behar du baina publikoari kasu egin behar dio eta koblakari batek bezala inprobisatzea gai izan behar du.
Konplizitate positibo edo negatiboa bada gazteen eta ikusleen artean, hauek bat-batean parte har dezaketelarik.
Halere, komunikazio hori hautsi da maskarada Xiberutik kanpo ibiltzen hasi zenetik (euskalkiaren gatik...).
Maskarada Xiberuko instituzio bat da, biztanleen arteko komunikazioaren ondorioz sortzen dena.
Pastorala
Xiberoko pastorala kanpoan egiten den euskal antzerki herrikoiaren mota landuena da. Lehen idazkiak XVIII. mendekoak baldin badira ere, antzezten eta kantatzen den antzerki horren jatorria erdiaroko antzerkietan kokatzen da seguraski.
1950 urteetik aitzina, Etxahun-Iruri (Pierre Bordaçarre) kantu-egile handiari esker, pastorala erabat berritua izan da, ez itxurari dagokionez baina gaiak Euskal Herriko pertsona historikoen inguruan izan direlako.
