Euskal literatura idatzia ipar Euskal Herrian sortu zen. 1545. urteaz
oroitu behar dugu, orduan agertu baitzen osoki euskaraz idatzi lehen liburua
“Linguæ Vasconum Primitiæ”, Bernat Etxepare, Garazin dagoen Eiheralarreko
erretorearen olerki bilduma. Kasik mende bat beranduago, eta xuxen errateko
1643an, “Gero” deitu liburua plazaratu zen. Honen idazlea, Pedro de Aguerre,
Axular izenordearekin ezagutzen dugu. Nafarroako Urdazubin sortua, luzaz
Sarako erretore egon zen. Utzi digun obra bakarra, klasikoetan famatuena
da.
Bitartean, Jeanne d’Albret, Nafarroako erregina, 1560ean ofizialki
protestant bilakatu zen eta Beskoitzeko Joanes Leizarragari galdetu zion
Testamendu Berriaren euskaratzea. “Jesus Christ gure Iaunaren Testamentu
berria” 1571an agertu zen. Garai horretan, bereziki Euskal Herrian, kultura
eta jakitatea nagusiki apezen esku zaudelarik, laiko batek bere burua
ezagutarazi zuen : hau dugu Arnaud d’Oyhenart, legegizona, euskal historian
eta zuzenbidean aditua. Idatzi zituen olerkiak, milako bat lerro orotara,
arras ongi moldatuak dira, olerkigintzaren zorroztasuna errespetatuz.
